Cách vận hành bài đánh Pick and Roll (P&R) trong bóng rổ hiệu quả không chỉ là một bài chiến thuật, nó là cả một nghệ thuật giao tiếp không lời giữa ball-handler và screener. Nhiều đội bóng ở Việt Nam, từ phong trào đến bán chuyên, vẫn chạy bài này một cách máy móc, chỉ cần người yểm trợ đứng im là hậu vệ cầm bóng lao qua, mà không thực sự “đọc” được hàng thủ đối phương. Kết quả là turnover, là những cú ném khó trong thế bị kèm, và lãng phí một trong những vũ khí tấn công đơn giản nhưng hiệu quả nhất, từ NBA của Stephen Curry và Draymond Green cho đến sân bê tông gần nhà bạn.
Pick and Roll 101: Quên sách giáo khoa đi
Nói thật, ai cũng biết P&R là một người lên yểm trợ (screen) cho người cầm bóng. Nhưng cái “tinh túy” nó không nằm ở hành động đó, mà là ở những chi tiết nhỏ xíu mà HLV ít khi nào chỉ kỹ trên sân.
Góc yểm trợ (Screen Angle) là thứ quyết định tất cả
Bạn không thể cứ chạy thẳng vào người phòng ngự của đồng đội và đứng đó. Góc yểm trợ phải “gài” được hậu vệ đối phương. Mục tiêu là lưng hoặc hông của họ, tạo ra một chướng ngại vật buộc họ phải đi vòng. Một góc yểm trợ tốt sẽ ép hậu vệ vào thế “kẹt sau lưng” (stuck behind), cho ball-handler của bạn cả một khoảng trời để tấn công.
Thời điểm (Timing) – Nửa giây làm nên khác biệt
Người yểm trợ (screener) chạy lên quá sớm, hàng thủ có thời gian điều chỉnh. Chạy lên quá muộn, người cầm bóng đã hết phương án xử lý. Thời điểm hoàn hảo là khi ball-handler đang đi bóng chậm lại, như thể “mời gọi” cái screen đó. Khoảnh khắc va chạm giữa screener và hậu vệ phải trùng khớp với lúc ball-handler tăng tốc đổi hướng. Xem cách Nikola Jokic chọn thời điểm yểm trợ cho Jamal Murray là hiểu.
Giao tiếp: Không chỉ bằng lời nói
Hai cầu thủ P&R hàng đầu không cần phải hét lên “SCREEN LEFT!” hay “ROLL!”. Họ giao tiếp bằng ánh mắt, bằng một cái gật đầu, bằng cách người cầm bóng hơi ngả người về phía nào đó. Đó là sự ăn ý được xây dựng qua hàng trăm giờ tập luyện. Cá nhân tôi tin rằng đây là yếu tố phân biệt một cặp P&R “ổn” và một cặp P&R “chết chóc”.
Đọc vị phòng ngự: Bộ não của cả bài đánh
Đây là phần quan trọng nhất. Chạy P&R mà không đọc được ý đồ của đối thủ thì cũng như nhắm mắt mà ném rổ. Hàng thủ có vài cách phổ biến để chống lại P&R, và bạn phải có câu trả lời cho từng cách.
Khi họ “Hedge/Show” (Trung phong lao lên cao)
Đây là cách phòng ngự aggressive, trung phong của đối phương sẽ lao lên cao để tạm thời chặn đường của ball-handler, cho hậu vệ của họ có thời gian hồi phục.
- Cách phá: Ball-handler phải bình tĩnh, đi bóng lùi lại một chút, kéo cả 2 hậu vệ đối phương ra xa. Screener ngay lập tức phải “roll” (lăn) thẳng vào rổ. Một đường chuyền bổng (lob pass) hoặc chuyền bật đất (bounce pass) vào khoảng trống là xong phim. Trae Young và Clint Capela sống bằng bài này.
Khi họ “Drop Coverage” (Trung phong lùi sâu)
Cách này phổ biến ở NBA hiện tại. Trung phong đối phương sẽ không đi lên cao mà lùi sâu về gần rổ để bảo vệ khu vực 3 giây.
- Cách phá: Đây là thiên đường cho các ball-handler biết ném tầm trung (mid-range). Sau khi vượt qua screen, bạn sẽ có một khoảng trống mênh mông để thực hiện một cú pull-up jumper. Chris Paul là bậc thầy của việc “hành hạ” drop coverage. Nếu họ lùi quá sâu, cứ tự tin mà ném.
Khi họ “Ice/Blue” (Ép biên)
Hàng thủ sẽ cố tình ép ball-handler dạt về một phía biên, sử dụng đường biên như một người phòng ngự thứ ba.
- Cách phá: Screener phải nhận ra ngay và thay đổi góc yểm trợ, hoặc thực hiện một pha “slip” (trượt) thẳng vào rổ trước khi va chạm. Ball-handler có thể chuyền ngược lại cho screener hoặc tấn công vào trung phong đối phương đang đứng một mình ở khuỷu (elbow).
Khi họ “Switch” (Đổi người)
Đơn giản là hai người phòng ngự sẽ đổi người cho nhau. Big man kèm hậu vệ, hậu vệ kèm big man.
- Cách phá: Ngay lập tức tạo ra mismatch (lợi thế thể hình/tốc độ). Nếu big man của bạn to khỏe hơn hậu vệ đang kèm, hãy đưa bóng cho anh ta post-up (đánh cận rổ). Nếu ball-handler của bạn nhanh hơn big man đối phương, hãy để anh ta isolation (1 đấu 1). Luka Doncic cực kỳ giỏi trong việc khai thác mismatch từ những pha switch.
Các biến thể của Pick and Roll: Khi 1+1 > 2
P&R không chỉ có một kiểu duy nhất. Khi đã thuần thục, bạn có thể thêm vào rất nhiều biến thể để khiến hàng thủ đối phương phải “xoắn não”.
Pick and Pop: Khi Big Man là xạ thủ
Thay vì lăn vào rổ, sau khi yểm trợ, screener sẽ chạy dạt ra vạch 3 điểm để nhận bóng và ném. Đây là vũ khí cực kỳ nguy hiểm trong bóng rổ hiện đại.
- Ví dụ điển hình: Al Horford của Boston Celtics hay Kristaps Porzingis. Họ kéo trung phong to lớn của đối phương ra khỏi rổ, mở toang khu vực 3 giây cho đồng đội cắt vào.
Slip Screen: Cái bẫy chết người
Screener sẽ giả vờ chạy đến yểm trợ nhưng không thực sự va chạm, thay vào đó anh ta “trượt” qua và cắt thẳng vào rổ.
- Thời điểm dùng: Khi hàng thủ đối phương quá tập trung vào việc hedge hoặc switch sớm. Một pha slip đúng lúc gần như không thể bị cản phá. Draymond Green rất hay dùng chiêu này.
Spain Pick and Roll: Cơn ác mộng 3 người
Đây là một bài đánh phức tạp hơn. Trong khi P&R chính đang diễn ra, một cầu thủ thứ ba (thường là một hậu vệ khác) sẽ chạy lên yểm trợ cho chính người vừa yểm trợ (screener) khi anh ta đang lăn vào rổ.
- Hiệu quả: Nó tạo ra sự hỗn loạn tột độ cho hàng thủ. Họ không biết phải đổi người thế nào, ai kèm ai. Rất khó để phòng ngự nếu không có sự giao tiếp và kỷ luật đỉnh cao.
Lời khuyên cá nhân: Những sai lầm cần tránh
Theo kinh nghiệm của tôi, rất nhiều pha P&R thất bại không phải vì chiến thuật sai, mà vì những lỗi thực thi cơ bản. Đây là 2 điều tôi hay thấy nhất ở các sân bóng phong trào.
Ball-handler “từ chối” screen
Đây là lỗi phổ biến nhất. Người yểm trợ đã chạy một quãng đường dài, đặt một cái screen vững chắc, nhưng người cầm bóng lại quyết định đi bóng về hướng ngược lại. Điều này không chỉ phá hỏng bài đánh mà còn làm nản lòng người đồng đội đã tốn công di chuyển. Hãy tin tưởng và sử dụng cái screen đó!
Screener không “chờ” va chạm
Nhiều người yểm trợ quá nôn nóng lăn vào rổ (roll). Họ chỉ chạy đến gần rồi quay đi luôn. Cái screen phải có va chạm (dù nhẹ) để thực sự làm chậm hậu vệ đối phương. Hãy đứng lại một nhịp, cảm nhận va chạm, rồi mới quyết định roll hay pop.
Kết luận
Cách vận hành bài đánh Pick and Roll (P&R) trong bóng rổ là một thước đo cho sự thông minh (IQ bóng rổ) và sự ăn ý của cả một đội. Nó không phải là bài đánh dành cho hai cá nhân xuất sắc, mà là bài đánh của sự thấu hiểu, của timing, của việc đọc vị đối thủ và hy sinh vì nhau. Từ những pha xử lý của Chris Paul cho đến cách Nikola Jokic điều khiển trận đấu, P&R vẫn là nền tảng của tấn công hiện đại. Đừng chỉ tập chạy và yểm trợ, hãy tập cách suy nghĩ cùng nhau trên sân. Đó mới là chìa khóa để biến một bài đánh đơn giản trở thành một vũ khí không thể ngăn cản.